Voorkomen is beter dan verdelen

Familiale ondernemingen worden vaak gedragen door vertrouwen, gedeelde waarden en een gemeenschappelijke geschiedenis. Die vertrouwensbasis is een belangrijke sterkte, maar tegelijk schuilt daar mogelijk ook het grootste risico. Belangrijke afspraken blijven soms impliciet omdat iedereen ervan uitgaat dat de andere familieleden dezelfde verwachtingen hebben. Bij een familiale overdracht, uiteenlopende ambities of onverwachte gebeurtenissen kan die onduidelijkheid echter uitmonden in spanningen of conflicten. 

In het artikel dat verscheen naar aanleiding van de Internationale Dag van De Verzoening, werd reeds besproken hoe familiale dialoog, een familiecharter en overlegmomenten kunnen helpen om waarden, verwachtingen en verantwoordelijkheden tijdig bespreekbaar te maken. In dit artikel zetten we de volgende stap: we bekijken hoe die familiale visie juridisch kan worden vertaald in een aandeelhoudersovereenkomst.  

Een kind dat al jaren actief is in de onderneming, verwacht misschien de dagelijkse leiding op te nemen. Een broer of zus die niet in de onderneming werkt, kijkt dan weer vooral vanuit zijn of haar positie als aandeelhouder en verwacht inspraak en een financieel rendement. Die verwachtingen zijn niet noodzakelijk tegenstrijdig, maar moeten wel tijdig worden uitgesproken.

Net daarom is het belangrijk om moeilijke scenario’s te bespreken wanneer de samenwerking nog goed verloopt. Een aandeelhoudersovereenkomst helpt om verwachtingen expliciet te maken en afspraken vast te leggen vóór een potentieel probleem uitgroeit tot een conflict. Ze is geen teken van wantrouwen, maar een instrument om moeilijke situaties vooraf te ontmijnen. 

Meer dan een juridisch document

Het formele en juridische fundament van de vennootschap wordt gevormd door de statuten. Ze regelen onder meer de structuur van de vennootschap, de werking van haar organen en bepaalde rechten die aan aandelen verbonden zijn. De statuten binden de vennootschap, haar organen en alle aandeelhouders, ook aandeelhouders die later tot de vennootschap toetreden. 

Een aandeelhoudersovereenkomst is daarentegen een vertrouwelijk contract waarin aandeelhouders afspraken maken over hun onderlinge samenwerking, de uitoefening van hun aandeelhoudersrechten en de aanpak van bepaalde sleutelmomenten of spanningen. De overeenkomst bindt in principe enkel de aandeelhouders die er partij bij zijn. 

Een aandeelhoudersovereenkomst kan bijvoorbeeld afspraken bevatten over:

• de langetermijnvisie van de onderneming en de rol van de actieve en niet-actieve aandeelhouders;
• besluitvorming, stemafspraken, dividend en herinvestering;
• aandelenoverdracht en toetreding van nieuwe aandeelhouders;
• uitstap (exit) en waardering;
• overlijden, echtscheiding of onbekwaamheid;
• vertrouwelijkheid, concurrentie en geschillenregeling.

De aandeelhoudersovereenkomst vervangt de statuten dus niet, maar vult ze aan. Afspraken die enkel de rechten en plichten van de contracterende aandeelhouders regelen, kunnen in de aandeelhoudersovereenkomst worden opgenomen. Wanneer een afspraak rechtstreeks betrekking heeft op de werking of bevoegdheden van een vennootschapsorgaan of de vennootschap zelf moet binden, is een passende vennootschapsrechtelijke verankering nodig, bijvoorbeeld in de statuten.

De meerwaarde van een aandeelhoudersovereenkomst ligt niet alleen in de afspraken zelf, maar ook in het gesprek dat eraan voorafgaat. Wie neemt de leiding op? Hoeveel ruimte krijgt de pater/mater familias na de overdracht? Wat gebeurt er met de winst? Kan iemand uitstappen? Hoe wordt de waarde van de aandelen bepaald?

Deze gesprekken worden het best gevoerd vóór een concrete gebeurtenis de partijen tot onderhandelen dwingt.

De uitdagingen die niemand graag bespreekt

Zo zien we dat de volgende situaties regelmatig aanleiding geven tot onderlinge discussies: 

Wanneer aandeelhouders verschillende rollen opnemen

Bij een familiale overdracht komt het vaak voor dat één kind actief meewerkt in de onderneming, terwijl een ander kind vooral aandeelhouder blijft. Het actieve kind staat dagelijks in voor de werking, terwijl het niet-actieve kind vooral de cijfers en de strategie opvolgt.

Het actieve kind kan het gevoel krijgen dat zijn of haar inzet onvoldoende wordt erkend. Het niet-actieve kind kan dan weer vinden dat een gelijk aandelenbelang recht geeft op een gelijkwaardige betrokkenheid bij belangrijke beslissingen. Een gelijk aandelenbelang leidt echter niet noodzakelijk tot gelijke verantwoordelijkheden, dezelfde rol of dezelfde vergoeding. 

Een aandeelhoudersovereenkomst kan helpen om de verschillende rollen duidelijker af te bakenen. Ze kan bijvoorbeeld afspraken bevatten over de operationele inzet van aandeelhouders, de voordracht van bestuurders, de informatieverstrekking en de vergoeding van aandeelhouders die in de onderneming werken. Een vergoeding voor arbeid of management moet worden onderscheiden van het rendement op aandelen, bijvoorbeeld via dividend.

Opvolging: wie neemt welke verantwoordelijkheid op?

Een familiale opvolging gaat niet alleen over de overdracht van aandelen. Ook de overdracht van verantwoordelijkheid en beslissingsmacht moet worden besproken. Wat gebeurt er wanneer de pater/mater familias formeel een stap terugzet, maar in de praktijk medewerkers en leveranciers blijft aansturen? 

Een aandeelhoudersovereenkomst kan afspraken bevatten over de toekomstige rol van de pater/mater familias, een eventuele advies- of voorzittersrol, de duur van de overgangsperiode, de overdracht van operationele bevoegdheden en de communicatie naar personeel, klanten en leveranciers.

Dividend of investeren? Wie beslist?

Wanneer aandeelhouders eenzelfde toekomstvisie delen, kunnen discussies ontstaan over de bevoegdheid om concrete beslissingen te nemen. Is de opening van een nieuwe vestiging een operationele beslissing of een strategische keuze? Kan de bedrijfsleider zelfstandig een grote investering doen? Is voor een bijkomende lening het akkoord van alle aandeelhouders nodig?

Ook de bestemming van de winst kan tot uiteenlopende verwachtingen leiden. Stel dat twee kinderen aandeelhouder zijn van een familiale onderneming. Eén van hen werkt dagelijks mee in de onderneming en wil de beschikbare middelen gebruiken voor een nieuwe machine, extra personeel of een tweede vestiging. Het andere kind is niet actief betrokken en verwacht vooral een rendement op de aandelen, bijvoorbeeld in de vorm van dividend. Beide standpunten zijn begrijpelijk. De actieve aandeelhouder kijkt vooral naar de continuïteit en de verdere ontwikkeling van de onderneming. De niet-actieve aandeelhouder kijkt eerder vanuit zijn of haar positie als investeerder. Zonder vooraf afgesproken kader kan een verschil in visie echter snel uitgroeien tot een terugkerend persoonlijk spanningspunt.

Een aandeelhoudersovereenkomst kan helpen om een duidelijke beslissingsstructuur uit te werken. Zo kunnen aandeelhouders afspreken:

• welke beslissingen tot de dagelijkse leiding behoren;
• welke beslissingen aan het bestuursorgaan toekomen;
• welke aangelegenheden aan de aandeelhouders moeten worden voorgelegd;
• voor welke beslissingen een bijzondere meerderheid of consensus vereist is.

Daarnaast kan de overeenkomst uitgangspunten vastleggen voor:

• het dividendbeleid;
• de prioriteit van herinvesteringen;
• de financiering van groei;
• aandeelhoudersleningen;
• bijkomende financieringsrondes;
• de gevolgen wanneer niet elke aandeelhouder aan een financiering deelneemt.

De aandeelhouders kunnen zich daarbij verbinden om hun stemrecht volgens bepaalde afspraken uit te oefenen. De overeenkomst verplicht de vennootschap daardoor niet automatisch tot een bepaalde uitkering of investering, maar kan wel de verwachtingen en de onderlinge stemafspraken structureren. 

Wat als iemand wil uitstappen en hoe wordt de waarde van de aandelen bepaald?

Niet elke aandeelhouder blijft levenslang actief betrokken bij de onderneming. Iemand kan een andere professionele richting uitgaan, niet langer willen meewerken of een aanbod krijgen van een externe koper.

Op dat moment ontstaan vaak vragen die beter vooraf worden beantwoord:

• Kan de aandeelhouder zijn of haar aandelen vrij aan een derde verkopen?
• Hebben de andere aandeelhouders een voorkooprecht?
• Kan een externe partij zomaar toetreden tot de onderneming?
• Kunnen de overige aandeelhouders een verkoop blokkeren?
• Wat gebeurt er wanneer één aandeelhouder een bod ontvangt?

Daarom is het nuttig om vooraf afspraken te maken over bijvoorbeeld voorkoop- en goedkeuringsrechten, overdracht binnen de familie of aan derden, volgrechten en volgplichten, eventuele call- en putopties, een periode van niet-overdraagbaarheid en bemiddeling of andere geschillenmechanismen.

Het doel is niet om een aandeelhouder de mogelijkheid tot uitstap te ontnemen, maar vooraf duidelijk te bepalen wie kan uitstappen, aan wie de aandelen verkocht kunnen worden, onder welke voorwaarden en volgens welke procedure.

Ook de waardering van de aandelen verdient bijzondere aandacht. Stel dat één van de kinderen niet langer actief wil blijven in het familiebedrijf. De uittredende aandeelhouder kijkt naar de goede resultaten, de reputatie en het groeipotentieel van de onderneming. De andere aandeelhouders wijzen misschien op noodzakelijke investeringen, schulden of de risico’s van de verdere groei. Zonder vooraf afgesproken waarderingsmethode kan een uitstap daardoor snel aanleiding geven tot een nieuwe familiediscussie.  

Een aandeelhoudersovereenkomst kan daarom bepalen welke waarderingsmethode en parameters worden gebruikt, op welk tijdstip de waardering gebeurt en of een onafhankelijke deskundige wordt aangesteld. Ook de betalingsregeling kan vooraf worden vastgelegd, bijvoorbeeld een betaling in schijven. Daarnaast kunnen de voorwaarden en de procedure voor een uitstap worden geregeld, zodat vooraf duidelijk is wie de aandelen kan overnemen en binnen welke termijn.

Wanneer het leven tussenkomt

Sommige gebeurtenissen zijn niet het gevolg van een conflict, maar kunnen wel een grote impact hebben op de aandeelhoudersstructuur. Wat gebeurt er wanneer een aandeelhouder overlijdt? Komen de aandelen bij erfgenamen terecht die niet actief zijn in de onderneming? Wat als een aandeelhouder uit de echt scheidt of langdurig (werk)onbekwaam wordt?

Een aandeelhoudersovereenkomst kan afspraken bevatten over de overdracht van aandelen bij overlijden, koopopties voor de overige aandeelhouders, voortzettingsregelingen, de positie van de erfgenamen en de toetreding van de volgende generatie.

Een nieuwe verkrijger van aandelen wordt niet automatisch partij bij de aandeelhoudersovereenkomst die door de vorige aandeelhouder werd ondertekend. Daarom moeten toetredingsmechanismen, bijvoorbeeld een toetredingsakte of een contractuele toetredingsvoorwaarde bij overdracht, en de afstemming met de statuten zorgvuldig worden bekeken. Deze afspraken moeten bovendien worden afgestemd met het erfrecht, het huwelijksvermogensrecht en de successie- en vermogensplanning. 

Een aandeelhoudersovereenkomst als governance-instrument

Een aandeelhoudersovereenkomst is dus niet alleen een juridisch vangnet, maar ook een governance-instrument. Zij helpt om verwachtingen expliciet te maken, rollen af te bakenen en belangrijke beslissingen te objectiveren. Zo kunnen familiale spanningen minder snel uitgroeien tot een crisis binnen de onderneming. 

De aandeelhoudersovereenkomst werkt daarbij zowel preventief als remediërend. 

• Preventief, omdat aandeelhouders moeilijke onderwerpen bespreken wanneer de samenwerking nog goed verloopt. 
• Remediërend, omdat de overeenkomst een vooraf afgesproken kader biedt wanneer de belangen later toch uiteenlopen. 

De aandeelhoudersovereenkomst staat dus niet op zichzelf. Zij maakt deel uit van een ruimer governance-kader waarin familiale dialoog, het familiecharter, de statuten en andere afspraken elkaar kunnen aanvullen. 

Duidelijkheid voor morgen

Een familiale onderneming steunt op vertrouwen, maar vertrouwen alleen volstaat niet altijd om eigendom, familie en onderneming op lange termijn met elkaar te verzoenen.

Een aandeelhoudersovereenkomst voorkomt niet elk verschil van mening. Ze helpt wel om moeilijke situaties tijdig te ontmijnen en de continuïteit van onderneming en familiale relaties te beschermen. De beste afspraken worden gemaakt wanneer de samenwerking nog goed verloopt. 

Heeft u vragen over een aandeelhoudersovereenkomst of over een familiale overdracht? Het Legal Team van Grant Thornton helpt u om de relevante aandachtspunten in kaart te brengen, duidelijke afspraken uit te werken of bestaande afspraken te herzien. Daarbij stemmen we de aandeelhoudersovereenkomst af op de statuten, andere governance-documenten en uw bredere successie- en vermogensplanning.